اقتصاد حمل و نقل

هزينه هاي حمل ونقل و انواع آن :

حمل ونقل ، نوع ويژه اي از توليد است كه برخلاف اصول جاري درتوليد كالاهاي اقتصادي در يك نقطه مشخص مكاني مستقر نيست ، بلكه عوامل توليد در چنين شيوه اي در طول يك خط معين ويا در امتداد مسيرهاي مختلف تركيب يافته و شكل مي گيرند. بنابراين از لحاظ اقتصادي ، ساخت موقعيتي حمل ونقل با موضوعات مورد مطالعه در ساير فعاليتهاي اقتصادي (كه به صورت پديده هايي در يك ناحيه مشخص مكاني ظاهر مي شوند) تفاوتهاي اساسي دارد. اين وضع ، زاييده اختلافهاي بنيادي بين اهميت ونقش توليدي خطوط و گذرگاه ها در مقايسه با ساير فعاليتهاي اقتصادي است كه خود مسائل ويژه اي را در موقعيت مكاني پديده هاي توليد مطرح مي كند. اهميت بنادر، ايستگاه هاي راه آهن وساير ترمينالها بعنوان كانون فعاليتهاي حمل ونقل در واقع نتيجه مستقيم ارتباطهاي زنجيرهاي اين نقاط با پاره اي ازنقاط ديگر است كه هر گز به تنهايي حاوي ارزشهاي اقتصادي بالقوه اي نيستند . ارزش واعتبار چنين مراكزي يا براساس شاخصهايي مانند تعداد مسافران و وزن كالاهاي حمل شده ودر آمدهاي حاصله از آن تعيين مي شود و يا ارزيابي آنها برپايه معيارهاي فيزيكي ديگري قراردارد. در هر حال ، وسايل حمل و نقل وموسسات مربوط به آن عملاً كالايي را عرضه نمي كنند ودر آمد آنها ناشي از خدماتي است كه در مقطع زماني ومكاني مشخص ارائه شده است.

حجم عمده اي از درآمد حمل ونقل ،تقريباً در ترمينالها جاي گرفته وظاهراً چنين به نظر مي رسد كه راه هايي كه اين ترمينالها را بهم متصل مي كنند بدون هزينه، نگهداري و احداث مي شوند. در حاليكه چنين نيست ودر واقع ، ساختار هزينه ها در انواع مختلف حمل ونقل سبب ونتيجه عملكرد هزينه هاي ثابت وهزينه هاي متغير است كه از سرمايه گذاري در طول مسيرحاصل آمده است .

بدين ترتيب ، حمل ونقل نوعي از توليد است كه در يك فرآيند فضايي شكل يافته و در مقايسه با ساير توليدات اقتصادي ، غير قابل ذخيره كردن بوده و مصرف آني دارد. مهمترازهمه آنكه ، توليد حمل ونقل نسبت به مقياس، داراي بازده صعودي است و با افزايش بهره برداري ((طول مسير، وسائط نقليه،زمان بهره برداري ))، مقدار توليد افزايش مي يابد و از اين رو عملكرد هزينه ها(ثابت ومتغير)در توليد تسهيلات حمل ونقل داراي وجوه ويژه اي است.انواع هزينه هاي حمل ونقل عبارتند از :

هزينه هاي ثابت : عبارتست از هزينه هايي هستند كه در اثر استهلاك فني سرمايه هاي اوليه وسايط نقليه ، مخارج ساخت ونگهداري ترمينالها و راه ها، پرداخت مالياتهاي مختلف وعوارض گمركي پديد مي آيند. هزينه هاي ثابت را معمولاً هزينه هاي غير مستقيم ، هزينه هاي مكمل⁽¹⁾، هزينه هاي اضافي⁽²⁾ و يا هزينه هاي سربار ⁽³⁾ مي نامند .

اگر چنانكه هزينه هاي ثابت برحسب هر تن كالاي حمل شده درطول مسافت بيان شود، فرم عمومي عملكرد هزينه هاي ثابت بگونه اي خواهد بود كه با افزايش عملكرد، هزينه هاي ثابت بازاء هرتن درمسافت طي شده كاهش خواهد يافت و نتيجاً به كاهش نسبي هزينه هاي متوسط كل منجر خواهد شد.

هزينه هاي ثابت را برحسب كيفيت آنها به دو قسمت تقسيم مي كنند: نخست هزينه هاي ثابت سرمايه اي كه خود شامل سرمايه گذاري مجدد و هزينه هاي استهلاك وفرسودگي وسايط نقليه و ساختمانهاي مربوط به آن مي شود. دوم ، هزينه هاي ثابت روزمره كه مشتمل بردستمزدها، هزينه هاي انباداري ، گمركات ، بازرسي ، مديريت وغيره است. درهر حال ، تاثير پذيري چنين هزينه هايي در ساختار هزينه هاي كلي حمل ونقل تا حدودي ثابت است. زيرا اين هزينه ها، نه تنها ارتباط مستقيمي باسطوح مختلف حركت ندارند،بلكه به آساني نيز نمي توان آنها را به مصرف كنندگان ويژه اي تحميل كرد مگر آنكه افزايش استفاده از تسهيلات ترمينالها وتجهيزات اصلي آنها، مانند كاميونها، قطار و اتومبيلها، موجب تقليل حد متوسط هزينه هاي ثابت شود.تاثير هزينه هاي ثابت در بهاي تمام شده نرخ حمل ونقل بستگي به ميزان بهره برداري از آن خواهد داشت. اگر ميزان بهره برداري تا حد مشخصي افزايش يابد،سهم هزينه هاي ثابت در نرخ حمل ونقل به همان نسبت تقليل مي يابد

معمولاً هزينه هاي نيروي كار وتاسيسات ترمينالها بخش مهمي ازهزينه هاي ثابت حمل ونقل را تشكيل مي دهند و در ترمينالهاي راه آهن وبنادر،شاخص بهره دهي برحسب رابطه بين اين هزينه ها به ازاي هر تن كالاي حمل شده ارزيابي مي شود.

برآورد ميزان واقعي هزينه هاي ثابت و عملكرد آن در ساختار كلي هزينه هاي حمل ونقل ، هميشه و همه جا دقيقاً ميسرنيست وبرحسب ميزان سرمايه گذاري، از سيستمي به سيسمتي ديگر تغيير مي كند. معمولاًهزينه هاي واقعي عمليات حمل ونقل بيش از مبلغي است كه از ضريب نرخ باربري درتن – كيلومتر بدست مي آيد. زيرا در اغلب كشورها ، بخش مهمي از هزينه هاي ثابت به اقتصاد عمومي تحميل مي شود و دولت به منظور تقليل هزينه هاي حمل ونقل براي مصرف كننده ، مقداري از هزينه هاي ثابت را بصورت كمكهاي مالي مستقيم تعهد مي كند(هزينه هاي ثابتي كه اكثراً به مخارج نگهداري واستهلاك خطوط وترمينالها مربوط مي شود).

هزينه هاي جاري يا متغير : هزينه هاي جاري يا خدماتي مشتمل برمجموع هزينه هايي است كه در ترمينالها ويا ضمن حركت در طول مسير از انجام خدمات لازم پديد مي آيند. هزينه هاي متغير را گاهي هزينه هاي دسته اول⁽¹⁾ و يا هزينه هاي مستقيم ⁽²⁾ و گاهي هزينه هاي دست به نقد⁽³⁾ مي خوانند

اينگونه هزينه ها اصولاً برحسب كيفيت ساختماني كالا وسيستم حمل ونقل تغيير مي كند و به تناسب ظرفيت وسيله نقليه و ترمينالها متفاوت است. در هر حال عملكرد آن تابع مجموع هزينه هايي است كه از ايستگاه مبدأ تا مقصد صرف مي شود(مانند بيمه ،بسته بندي،بارگيري، تخليه و سوخت). اصولاً مخارج استاندارد و بسته بندي كالا درنظامهاي مختلف حمل ونقل متفاوت هستند وغالباً ميزان آنها در

حمل ونقلهاي بلند مدت (مانند حمل ونقل دريايي) بيش از مبالغي است كه در نقل وانتقالهاي كوتاه مدت (نظيرحمل ونقل هوايي) وجود دارد. نرخ بيمه نيز معمولاً در حمل ونقلهاي طولاني مدت زميني و دريايي ، به جهت طول زماني حمل ونقل و آسيب پذيري كالا، بيش از حمل ونقل هوايي است. علاوه برهزينه هاي بارگيري وتخليه در ايستگاه هاي مبدأ ومقصد، هزينه هاي بارگيري مجدد بين راه را نيز مي توان از جمله هزينه هاي جاري و يا متغير بحساب آورد.گاهي ممكنست كالايي بيش از حركت از ايستگاه مبدأ و قبل از رسيدن به ايستگاه مقصد،داراي چندين مرحله حمل ونقل و جابجاييهاي جداگانه باشد. در مواردي ممكنست انتقال كالا از يك نوع وسيله نقليه و نوع ديگر، علاوه برهزينه هاي فني وبارگيري مجدد، مخارج انبارداري واحياناً ايجاد ضايعات وگاهي تأخيرات زماني تحويل كالا را به همراه آورد كه هريك در نوع خود متضمن هزينه هاي متغير است. به هر حال هزينه هاي متغير را برحسب نوع آنها در دو گروه مشخص مي توان طبقه بندي كرد:

الف : هزينه هاي متغيري كه بطور مطلق با مسافت طي شده رابطه نسبي دارند. يعني هر قدر به مقدار مسافت طي شده افزوده شود، هزينه هاي متغيرنيز بالنسبه مي يابند مانند هزينه هاي سوخت وعوارض راه ها.

ب : هزينه هاي متغيري كه اعتباراً رابطه مطلق با مسافت طي شده ندارند مانند پرداخت عوارض گمركي واستفاده از ترمينالها وغيره.

هزينه هاي متغير بطور كلي بسيار متنوع هستند واز يك نوع حمل ونقل به نوع ديگر، داراي تفاوتهاي زيادي مي باشد. بهمين دليل است كه جزء كردن هزينه هاي كار پيچيده اي است. با اينحال در مسائل اقتصادي حمل ونقل ضرورت داردكه تحليل هزينه ها بدقت انجام پذيرد.

هزينه هاي حمل ونقل و عملكرد توليد برحسب فاصله :

همانطور كه در قسمت قبل هم اشاره شد، هزينه كل (T_c )حمل ونقل حاصل تركيب مجموع هزينه هاي ثابت (F_c ) ومتغير(V_c )است كه در يك برآيند منحني قراردارد. براساس فرضيه اي ساده اگرهزينه هاي ثابت ومتغير، عملكردي يكسان و متشابه داشته باشند،بهاي حمل ونقل براي انجام عمليات مشخص در فواصل معيني برابر مي باشد و با افزايش هر واحد اضافي ، فاصله يك واحد اضافي هزينه به هزينه هاي كل حمل ونقل اضافه مي شود.بدين ترتيب ، حركت يك كالا درفاصله اي صد كيلومتري دو برابر حركت همان كالا درفاصله پنجاه كيلومتري هزينه در بردارد در حاليكه هزينه هاي حمل ونقل،بويژه به جهت نحوه عملكرد هزينه هاي ثابت در هر نوع حمل ونقلي ، با مسافت تناسب كمتري دارد. زيرا هر قدر طول راه افزايش يابد هزينه ثابت در مقايسه با فاصله اي كمتر، بين فاصله بيشتري تقسيم مي شود ونتيجه آنكه هزينه كل،درهر كيلومتر ، با ازدياد فاصله با نرخ كاهش يابنده اي افزايش مي يابد.

برآيند خط ومنحني هزينه هاي حمل ونقل برحسب واحد وزن – كيلومتر

فاصله مطلوب براي بهره برداري از هر وسيله نقليه اي به تناسب هزينه ها، عبارت از فاصله اي است كه مجموع هزينه هاي ثابت نمتغير را به حداقل ممكن برساند. نشان مي دهد، تفاوت هزينه هاي مسيرطي شده⁽¹⁾، در سه نوع وسيله نقليه به جهت تغييرات ناشي از هزينه هاي ثابت ومتغير پديد آمده است. اين منحني ها در واقع نتيجه برآوردهاي مالي حمل ونقلهاي طولاني است و هزينه متوسط كل آن نيز، متوسط هزينه هاي ثابت ومتغير درفواصل طولاني را شامل مي شود.